ΚΑΛΥΒΕΣ
Η Κωμόπολη του Αποκόρωνα
Η Κωμόπολη των Καλυβών “κεφαλοχώρι” του σημερινού Αποκόρωνα είναι κτισμένη στην ωραία αμμώδη παραλία στο βάθος του εξωτερικού μέρους του κόλπου της Σούδας.
Το παλιό χωριό ή “μεσοχωριά” είναι κτισμένο αμφιθεατρικά από τη μεριά του “Δέτη” με δύο εισόδους αρκετά στενές και την ανατολική πιο πλατιά. Νομίζει κανείς ότι λικνίζεται στο φλοίσβο των κυμάτων το μεγαλύτερο διάστημα του χρόνου. Πολλές φορές βέβαια απειλείται από φοβερές τρικυμίες, όπως στις 29/2/1968 όπου έγινε η μεγάλη πλημμύρα και κινδύνευσε όλο το χωριό.
Προσωπικά βίωσα από πολύ κοντά αυτό το γεγονός γιατί το σπίτι μου ήταν δίπλα στον ποταμό Ξυδά και οι γονείς μου σώθηκαν ανεβαίνοντας με μια παλιά σκάλα που είχε ο πατέρας μου, σε μια αποθήκη χωρίς ταβάνι, όπου και πιάστηκαν από τα ξύλα της σκεπής. Τη χρονιά αυτή ήμουν πρωτοετής φοιτήτρια στη σχολή Κοινωνικών Λειτουργών και έτσι δε βρέθηκα στη φοβερή καταστροφή της οικογένειας μου και όλου του χωριού. Στο απέναντι σπίτι πνίγηκε η καλύτερη μας γειτόνισσα Διαμάντα Ζιλιμπινάκη.
Η θάλασσα χαρίζει πολλούς θησαυρούς στο χωριό (το φρέσκο ψάρι με την αξέχαστη τράτα του Φιόλου) που τραβούσαν τα δίχτυα νέοι του χωριού κι εμείς πιτσιρίκια μαζεύαμε τα ψάρια που έπεφταν, για να τα πάμε στο σπίτι να τα τηγανίσουν οι γονείς μας. Επίσης η θάλασσα προσφέρει εκτός από τ’ αλιεύματα, τη δροσιά και τον τουρισμό αλλά και η ξηρά την περιβάλλει με οργιαστικό πράσινο και πολλά περιβόλια.
Ενθυμούμαι από το λυράρη μας Μιχ. Παπαδάκη (ή Μπίθρακα ή Πλακιανό) που ήταν φίλος και χωριανός της γιαγιάς μου και του πατέρα μου είχα ακούσει πολλές φορές για τα τοπικά δρώμενα του ψαρέματος με τις πατροπαράδοτες τράτες.
Από τη μητέρα μου που από μικρό κοριτσάκι μ’ έπαιρνε μαζί με τον αδελφό μου Μανώλη στο πανηγύρι του Χριστού βάζοντας τα καλά μας ρούχα και τα γυαλάκια για τον ήλιο (είδος πολυτελείας για την εποχή μας) και έζησα τις εορταστικές εκδηλώσεις του πανηγυριού που γίνεται στις 6 Αυγούστου . Τότε πηγαίναμε στο περιβόλι του παππού μου Εμμ. Καλαμιωτάκη που είχε Καλύβα.
Ιδιαίτερο γνώρισμα αυτού του πανηγυριού τουλάχιστον για εμένα ήταν η καθολική έξοδος των χωριανών στα περιβόλια με κάθε οικογένεια γύρω από την Καλύβα της ,τρώγοντας και στήνοντας χορό (έτρωγαν νηστίσιμα ντολμάδες με ανθούς και ντοματοσαλάτα, χοχλιούς βραστούς κ.α.) Επίσης ανεξίτηλα θα μείνουν στη μνήμη μου οι παραστάσεις του πανηγυριού που γινόταν στις 29 Αυγούστου στον Άι-Γιάννη στα Πλατανάκια, όπου μέσα στα γάργαρα νερά του ποταμού και κάτω από τα πλατάνια, οι μεγάλοι βάζανε τα καρπούζια να παγώσουν και εμείς οι μικροί τότε περιμέναμε πότε θα τα κόψουν για να φάμε με λαχτάρα.
Οι ήχοι της λύρας του Χαράλαμπου Σταυρουλάκη και 1ου λαούτου του Νικόλα Κατσανικάκη ακόμα αντιλαλούν στις κορυφές του Σιδεροπόρτη στον Κολάτσο και στις πλαγιές των Απτέρων, από τ’ αξέχαστα γλέντια που γινότανε στην πελώρια αυλή του σπιτιού του Νικόλα Κατσανίκου με το χαρακτηριστικό πηγάδι στη μέση της αυλής και γύρω-γύρω στηνόταν ο παραδοσιακός χορός( συρτός, πεντοζάλη, σούστα, καστρινός).
Όλες οι φωτισμένες μορφές του χωριού μας ο καθένας από το δικό του μετερίζι μας έκαναν να ζούμε τότε έως και το πρόσφατο παρελθόν με πενιχρά μέσα, λαμπρές ημέρες.
Η Ιστορία τίμησε τις Καλύβες. Στην περιοχή μας ο Στράβων τοποθετεί τις Καλύβες όπως και την Κίσσαμο ως μία από τις αρχαίες πόλεις και την ονομάζει “Επίνειον Άπτερας”. Ανατολικά των Καλυβών υπάρχει το Καστέλλι όπου ακόμα διακρίνονται τα ίχνη του ενετικού φρουρίου του Αποκόρωνα (CastelApicorno) όπου βρίσκονται πολλά λείψανα πρωτοχριστιανικών χρόνων.
Το χωριό από πολύ παλιά διασχίζουν τρία ποτάμια. Ο Κοιλιάρης, ο Μεσοπόταμος και ο Ξυδάς που δίνουν ζωή και ομορφιά στο χωριό μας με τα γάργαρα και δροσερά νερά τους, εκβάλλουν όλα στην καλυβιανή θάλασσα.
Το χωριό επίσης στολίζουν οχτώ εκκλησίες. Έχουμε την εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, της Αγίας Παρασκευής και τα εξωκκλήσια, Αγίου Αντωνίου, του Χριστού της Μεταμόρφωσης, των αποστόλων Πέτρου και Παύλου, της Κεράς Ζωοδόχου πηγής και Αγίου Νικολάου, της Παναγίας Μυρτιδιώτισσας, της Αγίας τριάδος στο Καστέλλι, του Αγίου Ραφαήλ στην Εθνική Οδό και της Παναγίας στη Σκορδιλιανή. Κατά την απογραφή που έγινε το 1881 το χωριό ήταν δεύτερο σε πληθυσμό μεταξύ των 14χωριών του τότε δήμου Αρμένων με 470 κατοίκους και 141 οικογένειες, 103 χριστιανικές και 33 μουσουλμανικές.
Οι Καλύβες ανοικοδομήθηκαν το 1750. Από το 1750 μέχρι το 1898 ήταν τουρκοκρατούμενη περιοχή ενώ από το 1880 υπήρχε εμπορική δραστηριότητα με εξαγωγή κρασιών προς Λιβύη, Βεγγάλη, Αίγυπτο και Ρέθυμνο. Από το ίδιο έτος μέχρι το 1940 υπήρχε μεγάλη εμπορική δραστηριότητα αγροτικών προϊόντων (ελαιόλαδο, χαρούπια, πυρήνες, βότανα, κίτρα κτλ).
α) Η καλλιέργεια της κιτριάς ξεκίνησε το 1924-1929 όποτε και η πρώτη εμπορική παραγωγή. Εμπορευόταν ο Στυλιανός Βλαχάκης με τον Πέτρο Μαρκαντωνάκη και τους αδελφούς Ξενάκη. Η εξαγωγή κίτρων ήταν γύρω στις 7 χιλιάδες βαρέλια ετησίως ενώ κάθε 6 μήνες πήγαιναν Γερμανία και Άγκυρα. Την παραγωγή κίτρων το 1940-41 την έφαγαν τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής, αντί πατάτας. Το έτος 1932 ιδρύεται η Ένωση Κιτροπαραγωγών Κρήτης με έδρα το Ηράκλειο έως και το 1940 και πρόεδρος της ένωσης Καλυβών ήταν ο κ. Ανδρέας Ζομπανάκης.
β) Η εξαγωγή λαδιού ήταν 500 βαρέλια σιδερένια ετησίως και η εξαγωγή ήταν προς Γαλλία, Ιταλία, Γερμανία με αντιπροσώπους το Στυλιανό Βλαχάκη, Πέτρο Μαρκαντωνάκη, Αλέξανδρο Ανδρουλάκη και τους αδελφούς Ξενάκη. Από το 1930-1940 υπήρχε αντιπροσωπεία αγοράς πυρήνα για λογαριασμό της εταιρείας Αφοί-Κιαπέκου και η έδρα αυτής ήταν Νέο Φάληρο και Χαλκίδα. Με 2.500.000 οκάδες ετησίως. Ο χωριανός μας Ματθαίος Κατσουλάκης αγόραζε πυρήνα για λογαριασμό της εταιρείας “Παλλάδος Αθηνάς” με έδρα του Πειραιά.
γ)Από το 1938-1956 ίδρυσαν οι αδελφοί Ξενάκη εργοστάσιο αλέσεως Χαρουπιών και εξαγωγής αυτών στην Ιταλία και Γερμανία. Η αγορά χαρουπιών από τον Στυλιανό Βλαχάκη για λογαριασμό της εταιρείας “Ακράτου Βασιλάκη” με έδρα το Ηράκλειο και εξαγωγή αυτών σε Γαλλία, Ιταλία, Γερμανία με περίπου 2 εκατομμύρια οκάδες χαρουπιών ετησίως. Απεικονίζονται στις κάτωθι φωτογραφίες.
δ) Η αγορά αρωματικών βοτάνων από Στυλιανό Βλαχάκη για λογαριασμό Π. Μαρκαντωνάκη 400 τόνους ετησίως π.χ. δάφνη, φασκομηλιά, ρίγανη, αμπισιές κτλ. Η εξαγωγή των αγροτικών προϊόντων γινόταν από Καλύβες, Αλμυρίδα, Γεωργιούπολη από καλυβιανούς επιχειρηματίες.
Θα ήθελα να αναφέρω ότι στις Καλύβες υπήρχε ηλεκτρικό ρεύμα από το 1928. Είχε δημιουργηθεί εταιρεία ηλεκτρικού από το Σήφακα, τους χωριανούς Στυλιανό Ξενάκη, Ανδρέα Ζομπανάκη, Νικόλαο Καντεράκη, Ηλία Μαραθάκη και Δημήτρη Μαρκαντωνάκη. Η ηλεκτροδότηση του χωριού γινόταν με το νερό της Δεξαμενής από όπου περνά και ο Μεσοπόταμος πριν φτάσει στον “Πλάτανο”, τώρα φυσικά έχει ο μισός σκεπαστεί λόγω δρόμου. Ακόμα και τώρα οι δραστηριότητες του χωριού δεν έχουν σταματήσει. Το 1976 ιδρύθηκε στην Αθήνα ο εξωραϊστικός σύλλογος Καλυβών «Η Αγία Παρασκευή» με πρόεδρο το Δημοσθένη Βλαχάκη και γενική γραμματέα την Αθηνά Μαραθάκη. Σκοπός του συλλόγου ήταν να βοηθήσει σε πολλά κοινοτικά έργα όπως η κατασκευή του κοιμητηρίου των Καλυβών, η τοποθέτηση προτομής του Ελευθερίου Βενιζέλου, οι βραβεύσεις μαθητών, η παροχή ενίσχυσης σε πάσχοντες συγχωριανούς μας κτλ.
Το 1980 ο Δημοσθένης Βλαχάκης ίδρυσε στην Αθήνα την ομοσπονδία σωματείων Αποκόρωνα η οποία παραμένει ενεργή μέχρι σήμερα.
Το 1990 ιδρύεται ο σύλλογος των ψαράδων με όνομασία «Δρέπανο» και πρόεδρο το Χρήστο Κατσουλή έως το 1997. Το 2000 ιδρύεται νέος σύλλογος ερασιτεχνών αλιέων με πρόεδρο το Φώτη Δημάκη και αντιπρόεδρο τον Εμμανουήλ Μαραθάκη με ονομασία «Κάραβος» και στόχους τη φροντίδα των ακτών και του λιμανιού των Καλυβών, την ενίσχυση μέσω δωρεών του σχολείου και του νηπιαγωγείου και τη στήριξη συγχωριανών που έχουν ανάγκη. Κάθε χρόνο στις 5 Αυγούστου έχουμε την καθιερωμένη εορτή της Σαρδέλλας με συμμετοχή όλου του χωριού.
Τέλος το 2010 η νεολαία των Καλυβών ιδρύει το 2010 πολιτιστικό σύλλογο που ονομάζει «Μανώλης Ρααυτόπουλος» με πρόεδρο το Χάρη Κατσανικάκη και στόχο την αναβίωση του καλυβιανού καρναβαλιού, του αγώνα δρόμου Τσιβαράς-Καλύβες καθώς και άλλων εκδηλώσεων που αφορούν το χωριό μας.
Εισαγωγή εμπορευμάτων από Πειραιά προς Καλύβες.
Κάθε δεκαπενθήμερο ερχόταν καράβι από τον Πειραιά και μετέφερε εμπορεύματα παντός χρήσης στις Καλύβες, με ενδιάμεσους σταθμούς σε λιμάνια (παράσκαλα) σ’ όλη την Κρήτη π.χ. υαλικά, υφάσματα, σιδηρικά πήλινα, τρόφιμα κτλ. Απεικονίζει όλα αυτά η κάτωθι φωτογραφία με πράκτορα τον Στυλιανό Βλαχάκη.
Αξίζει να προσθέσω ότι το Δημοτικό Σχολείο Καλυβών την περίοδο της κατοχής χρησιμοποιήθηκε σαν νοσοκομείο. Νοσηλεύτηκαν πολλοί Νεοζηλανδοί που ήρθαν επιζώντες την περίοδο 1955-1960 και ζήτησαν σε γάμο κοπέλες του χωριού που τους περιέθαλψαν. Επίσης πήραν οικογένεια προς ένδειξη ευγνωμοσύνης για τις υπηρεσίες που προσέφερε σε βαριά τραυματία η κυρία Κοντογιαννάκη-Μαροπάκη Ζαχαρούλα την περίοδο της κατοχής. Εκεί στη Νέα Ζηλανδία, άφησε και την τελευταία της πνοή.
Τουρισμός στις Καλύβες το 1960
Οι πρώτοι τουρίστες (Γερμανοί, Αυστραλοί, Νεοζηλανδοί, Ιρλανδοί, Ιταλοί) εμφανίστηκαν δειλά-δειλά με τα σακίδια στους ώμους το 1960-1962. Από το 1962-1980 άρχισε η μεγάλη τουριστική ανοικοδόμηση (ξενοδοχειακές μονάδες, ενοικιαζόμενα δωμάτια, εστιατόρια, καφετέριες, ταβέρνες, κλαμπ κτλ).
Εν έτη 2012, υπάρχουν περίπου 1300 κλίνες για την υποδοχή τουριστών, αρκετές ταβέρνες με ζωντανή μουσική, πιτσαρίες, ουζερί κτλ. Οικοδομική δραστηριότητα δημιουργήθηκε από το 1980-2010 ήλθαν πάρα πολλοί Γερμανοί, Άγγλοι, Σκανδιναβοί οι οποίοι και έγιναν κάτοικοι των Καλυβών και σχεδόν όλου του Αποκόρωνα, αγοράζοντας γη και χτίζοντας υπέροχες βίλες.
Αυτή τη στιγμή, 24/8/12 που γράφω για το χωριό μου οι κάτοικοι του είναι 2 χιλιάδες.
Συγκοινωνιακά μέσα
Από το 1915οι Καλύβες είχαν συγκοινωνία με όλη την Κρήτη όταν χαράχτηκε η πρώτη εθνική οδός Χανίων –Αγίου Νικολάου.
Το 1928 οι Καλύβες είχαν δύο ταξί και το 1936 είχαμε το πρώτο λεωφορείο (τη Φρόσω) του Αντώνη Ατσαλάκη που έκανε το δρομολόγιο Χανιά-Καλύβες.
Το 1954 ιδρύεται το Κ.Τ.Ε.Λ. και γίνεται η ένωση αυτοκινήτων όλου του Αποκόρωνα.
Επίσης υπήρχαν και τέσσερα πρατήρια βενζίνης, του Νικολάου Γαβριλάκη, του Στυλιανού Βλαχάκη, του Νικολάου Κατσούλη και του Μίνωα Νικολακάκη.
Διασκέδαση και πολιτιστικές εκδηλώσεις
Το 1943-1955 ιδρύεται ο ερασιτεχνικός Καλλιτεχνικός Όμιλος Καλυβών. Έτσι δημιουργήθηκε η πρώτη θεατρική ομάδα από κοπέλες και νεαρούς των Καλυβών, ανεβάζοντας το πρώτο τους έργο επιθεώρηση “ Πάρτα όλα ”. Ανέβασαν επί σκηνής αρκετά θεατρικά έργα και επιθεωρήσεις έως το 1955. Οι εισπράξεις από τα έργα που παίχθηκαν δόθηκαν στα λαϊκά συσσίτια της κατοχής του 1943 και βοήθησαν στην ανέγερση της εκκλησίας και προστάτιδας των Καλυβών 1946-1952 Αγίας Παρασκευής με προσωπική εργασία όλου του χωριού ενώ η μεταφορά τσιμέντου γινόταν με γερμανικά κράνη χέρι με χέρι επάνω στις σκαλωσιές.
Το 1947 ιδρύεται σωματείο Κυριών και Δεσποινίδων ενορίας Καλυβών Αποκορώνου «Η Αγία Παρασκευή» με πρόεδρο την Ειρήνη Ξενάκη, το οποίο είχε μεγάλη προσφορά, τόσο υλική όσο και πνευματική και δραστηριοποιείται ακόμη και σήμερα.
Το 1954 ξεκίνησε στις Καλύβες το πρώτο καλυβιανό καρναβάλι και η εκλογή της βασίλισσας γινόταν στο δημοφιλές κέντρο διασκέδασης “Ηραίον” το οποίο έχει πολύ ιστορική σημασία για τις Καλύβες και ακόμα για όλο το νομό Χανίων. Ο ιδιοκτήτης ήταν ο Εμμ. Κατσουλής ή Ηραίος, τύπος γραφικός , έξυπνος, ετοιμόλογος, που προπορευόταν κατά πολύ της εποχής του.
Στο καρναβάλι του 1955 απεικονίζεται ο Πέτρος Στ. Βλαχάκης, Σπύρος Βενιεράκης, Νικολ. Σπυρ. Μουσουράκης και Κελαϊδής Παναγιώτης
Το καλυβιανό καρναβάλι συνεχίζεται μέχρι σήμερα με πολύ μεγάλη επιτυχία και πλήθος κόσμου που έρχονται για να απολαύσουν την αποκριάτικη επικαιρότητα.
Οι Καλύβες του 2012
Έχουν αναπτυχθεί εμπορικώς, τουριστικώς αλλά και στον αγροτικό τομέα. Έχουμε αρκετούς καλούς και επιτυχημένους επιχειρηματίες, επιστήμονες διεθνούς φήμης όπως ο διακεκριμένος οικονομολόγος κ. Μίνως Ανδ. Ζομπανάκης, τουριστικούς πράκτορες, ξενοδόχους και κτηματίες.
Από το 1945 έως σήμερα υπάρχουν 6 ταξί στις Καλύβες και πολύ τακτική συγκοινωνία του Κ.Τ.Ε.Λ. Χανίων-Ηρακλείου μέχρι και σήμερα.
Οι Καλύβες έχουν μια από τις ωραιότερες παραλίες με άμμο περίπου 3 χιλιόμετρων από την περιοχή Καστέλλι ως το Καλάμι. Έχει κάθε χρόνο στην παραλία της 2 μπλε σημαίες για τις καθαρές της θάλασσες που τις κοσμούν κρις-κραφτ μικρά και μεγάλα σκάφη και στο υπέροχο λιμανάκι (Κακοπέρατο) που έχει, φιλοξενεί περίπου 120 ταχύπλοα και βάρκες.
Αυτά είχα να γράψω για το όμορφο χωριό μου, πιθανόν εν αγνοία μου έχω παραλείψει πράγματα να σας αναφέρω αλλά έκανα ό, τι ήταν δυνατόν και με τη βοήθεια του κ. Πέτρου Στυλ. Βλαχάκη συνταξιούχου επιχειρηματία που μου έδωσε όλα τα στοιχεία από το 1928-1955 της εμπορικής κίνησης των Καλυβών και για αυτό τον ευχαριστώ θερμά.
Όσον αφορά στα ιστορικά στοιχεία της Αγίας Παρασκευής ήταν ανεκτίμητη η βοήθεια (από το βιβλιαράκι της Αγίας Παρασκευής) του αείμνηστου μητροπολίτη Νικηφόρου Συντζανάκη που εκείνη την εποχή (1946) ήταν ακόμα εφημέριος στις Καλύβες.
Σας περιμένουμε λοιπόν να περάσετε υπέροχες μέρες με διακοπές μέσα στον παράδεισο του Αποκόρωνα που λέγεται Καλύβες.
Το παρόν πνευματικό έργο μαζί με τις φωτογραφίες είναι μια ευγενική προσφορά από την Αθηνά Γεωργ. Μαραθάκη, κοινωνική λειτουργό, γέννημα θρέμμα των Καλυβών.
Αφιερώνω μερικές μαντινάδες για το χωριό μου γιατί αξίζει.
Καλύβες όμορφο χωριό
εγώ πονώ για σένα
γιατί ’σαι ο τόπος π’ αγαπώ
κι ο τόπος που με γέννα.
———————————–
Μακριά σου όταν βρίσκομαι
στη θύμηση μου σ’ έχω
και νοσταλγώ το γυρισμό
στον τόπο που κατέχω.
Αθηνά Μαραθάκη
Κοινωνική Λειτουργός
Αντιπρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου Καλυβών “Η Αγία Παρασκευή”
Γενική Γραμματέας της ομοσπονδίας Σωματείων Αποκόρωνα
Μέλος της Παγκρητίου Ενώσεως Αθηνών